این کجا و آن کجا !

من از قوانین و مقررات بین المللی مهاجرت و نیز حقوق پناهندگان، معلومات چندانی ندارم؛ زیرا نه رشتۀ تحصیلی­ ام حقوق (با تمام نحله­ ها و زیرشاخه ­هایش) بوده است و نه موضوع مورد مطالعه و علاقه­ ام. اما می­ دانم که همین اکنون بیش از 17 میلیون انسان در سراسر جهان، خارج از مأوای اصلی و اولیۀ خود، به عنوان پناهنده یا پناهجو، روزگار می گذرانند. بدیهی است که نقل مکان، اسکان و اقامت این جمعیت عظیم در کشورهای پناهنده­ پذیر، از قوانین و مقررات خاصی پیروی می ­کند و مبتنی بر ضوابط و معیارهای پذیرفته شدۀ بین المللی است.

از دیگر سو، هرچند از قوانین مهاجرت و حقوق مهاجران و پناهجویان بی اطلاعم؛ اما خود دو بار تجربۀ مهاجرت و خانه ­به­ دوشی را بر دوش دارم. یک بار از زادگاه و سرزمین مادری ­ام به کشور مسلمان و همسایه که داعیۀ ام القرایی جهان اسلام و رهبری امت اسلامی را در سر داشت (جمهوری اسلامی ایران) مهاجرت کردم و بار دیگر از این کشور مسلمان و همسایه به یک کشور غیر مسلمان و بسیار دور دست (استرالیا). پس معلومات حسّی و تجربی­ ام از پدیدۀ مهاجرت و زندگی در دیار غربت، نسبتاً قابل توجه است و به من این اجازه و امکان را می­ دهد که حداقل اظهار نظر غیرکارشناسانه و غیر علمی در این مورد بنمایم.

در این نبشته سعی کرده­ام بر بنیان همان معلومات عمومی و اندوخته های تجربی ­ام از پدیدۀ مهاجرت، مقایسۀ تطبیقی گذرا و مختصر میان وضعیت عمومی مهاجران افغانِ مقیم ایران و دیگر افراد و گروه ­های هم سرنوشت آنها در سایر کشورها نمایم؛ تا در پرتو این مقایسه، گوشه ­ای از حقایق و واقعیت ­ها در بارۀ گروه اول (پناهندگان افغان در ایران) روشن گردد.

1) ده ­ها هزار تن از پناهندگان افغانِ مقیم ایران (از جمله صاحب این قلم) در سال 1361 شمسی (و یا سال ­های نزدیک به آن) وارد کشور مسلمان و همسایه (ایران) شده ­اند. دقیقاً در همین سال «زلمی خلیلزاد» دانشجوی افغانِ مقیم لبنان پس از فراغت از دانشگاه امریکایی بیروت، به کشور دوردست و غیر مسلمان (ایالات متحده امریکا) مهاجرت کرده است. اینک پس از گذشت 27 سال از تاریخ آن دو مهاجرتِ همزمان، زلمی خلیلزاد در کشور شیطان بزرگ و لانۀ اهریمن در آن سوی دنیا، هفت شهر پیشرفت و ترقی را پیموده و از بزرگان شهر و دهر شده و به یکی از مهره های اصلی قدرت و سیاست در آن کشور مبدل شده است. اما مهاجران هم ­سرنوشت او در ام القرای جهان اسلام، هم­چنان اندر خم یک کوچه و در غم یک لقمه نان و در انتظار یک برگۀ تردد موقت، روز را به شب می ­رسانند و از ترس یورش پلیس کشور میزبان، لحظه­ ای آرام و قرار ندارند.

2) همزمان با آغاز فرایند ورود پناهندگان افغان به کشور جمهوری اسلامی ایران در سال 1358 شمسی که در نهایت به پناهندگی و اسکان دو میلیون مهاجر افغان در ایران انجامید؛ دقیقاً در همان سال ­ها حدود دو میلیون نفر از اتباع کشور ایران که اغلب از اعضا یا هواداران حکومت سلطنتی پیشین این سرزمین بودند، به کشور ایالات متحده مهاجرت کردند و اغلب آنان در یکی از ایالت ­های این کشور (کالیفرنیا) اقامت نمودند. آنان علاوه بر پذیرش و اقامت بی­ درد سر و استفاده از امکانات و فرصت ­های فراوان این کشور، اینک با تابعیت و پاسپورت امریکایی، جیب­های پردلار، مدارک تحصیلی عالی و توانایی­ ها و مهارت های قابل توجه، به موطن اصلی خود سفر می­ کنند و در اینجا به عالم و آدم فخر می­ فروشند که ما از اتباع کشور اول دنیا هستیم. اما دو میلیون مهاجر افغان در کشور مسلمان و همسایه، هم­چنان «مهمان ناخوانده» ، «کارگران غیر مجاز اتباع بیگانه»، «اتباع خارجی غیر قانونی» و «آوارگان بدون مدرک افغان» به حساب می­ آیند و فاقد هرگونه حقوق و جایگاه پناهندگی، مدنی و  انسانی هستند.

با وجود اینکه اکثریت قاطع پناهجویان افغان در ایران، واجد شرایط و معیارهای پناهندگی بودند (زیرا از زیر بمباران و از مسلخ قشون مهاجم  شوروی جان به سلامت برده بودند)؛ اما اکثریت پناهجویان ایرانی در امریکا، فاقد معیارها و شرایط پناهندگی بودند (زیرا اغلب آنان از ساواکی ها، شکنجه­گران، افسران، کارگزاران و عمّالان رژیم سلطنتی پیشین بودند که باید در کشور خود مورد محاکمه و بازخواست قرار می­ گرفتند)؛ اما با این حال هیچ امریکایی و هیچ کالیفرنایی لب به شکوه و شکایت نگشود که این دو میلیون ساواکی، شکنجه­گر، فراری، شعبان بی­ مخ­ ها و امثال آنان در کشور ما چه می­کنند و چرا از آنسوی دنیا به اینجا آمده اند؟ و لی برعکس در این سوی قضیه، هیچ فرد ایرانی (اعم از عادل و فاسق، عالم و جاهل، عوام و خواص، انقلابی و سلطنت طلب و ...) پیدا نشد که از حضور پناهجویان همکیش، همسایه، هم ­تاریخ، هم ­زبان و هم­ فرهنگ افغانستانی در کشور خود، لب به اعتراض و انتقاد نگشایند و قربتاً الی الله، زخم زبان و طعن کلامی را نثار این بی­پناهان تاریخ ننمایند.

3) ماهانه ده­ ها هزار و سالانه صدها هزار انسانِ خانه ­بدوش و جویای کار و زندگی بهتر از ممالک جهان سوم (به شمول افریقا، امریکای لاتین، آسیا و به ویژه خاور میانه) از مسیر کاروان­ های قاچاق انسان و از راه ­های غیر مجاز، وارد کشورهای ثروتمند و توسعه یافته (به شمول امریکای شمالی، اروپا و استرالیا) می­ شوند. با وجود اینکه افراد و گروه ­های یادشده به شکل قاچاق و غیرمجاز و با زیر پا گذاشتن قوانین و مقررات ممالک پذیرنده، وارد کشورهای مذکور می­ گردند و اغلب آنان هم فاقد معیارهای پناهندگی هستند و در واقع مهاجران جویای کار به حساب می­ آیند و دولت ­های ممالک مهاجرپذیر غربی نیز از این حقایق اطلاع دارند؛ اما با همۀ این احوال، فرزندان آن مهاجران غیرمجاز و قانون­ شکن، به محض ورود به کشورهای یادشده، از حق آموزش و تحصیل رایگان بهرمند می شوند و وارد مؤسسات آموزشی آن ممالک می­ گردند.

دولت ­های پناهنده­پذیر غربی علی­رغم سخت­گیری­ هایی که در مورد پذیرش والدین کودکان و نوجوانان یادشده اِعمال می­ کنند؛ اما حداقل از آن میزان انسان­دوستی، تحمل، تساهل و عطوفت انسانی برخوردارند که کودکان بی­گناه و بی­پناه را به دلیل خطای والدین شان مجازات و مکافات نکنند و آنان را به تلافی اعمالی که دیگران (والدین و اولیا) انجام داده ­اند (ورود غیر مجاز) از حق اولیۀ برخورداری از آموزش محروم نکنند.

اما در ممالک اسلامی و به ویژه جمهوری اسلامی ایران، قضیه برعکس است. در اینجا کودکان واجب التعلیم، عقوبت گناهان و خطاهایی را متحمل می­ شوند که دیگران انجام داده­ اند و تاوان اعمالی را می ­پردازند که والدین یا اولیای آنان مرتکب شده­ اند. در این سامان و در  این ممالک مدعی رأفت و رحمت محمدی (ص)، دُم گوسالۀ بیچاره به جرم علف خوردن گاو بریده می ­شود؛ زیرا این گوساله هم فرزند همان گاو است. در اینجا کودکان بی­ گناه و بی­ خبر از همه جا، از مدرسه و تحصیل محروم می­ شوند صرفاً به این دلیل که چرا پدران آنها از زیر بمباران روس ­ها و امریکایی­ ها و از زیر چاقوی قصابی طالبان، جان به سلامت برده و کودکان شان را بدون اجازه به این سوی مرز منتقل کرده ­اند. آیندۀ یک نسل به پای خطای اجباری و ناچاری نسل پیشین، قربانی می ­شود و سرنوشت فرزند به دلیل گناه ناکرده­ ای پدر، تباه و سیاه می­ گردد.

4) درست در همین ایام که نگارنده مشغول نگارش این سیاهه در موضوع مهاجرت و مهاجران هستم، تلوزیون جمهوری اسلامی در اخبار شبانگاهی خود در تاریخ 28/ 7/ 1388 خبر جالب و عبرت آموزی را در ارتباط با همان موضوع به نشر رساند. خبر از این قرار بود:

« دادگاهی در انگلیس پس از بررسی دلایل و مستندات یک فرد متقاضی پناهندگی در آن کشور، تقاضای وی را ردّ کرد و حکم نمود که او باید به کشور متبوعش بازگردانده شود. اما پس از آنکه دادگاه متوجه گردید که در مدت اقامت موقت نامبرده در کشور انگلستان، یک  جاندار بی­مقدار (گربه / پیشک) با وی مأنوس گردیده و در منزل محل اقامت او زندگی می ­کرده است؛ در رأی خود تجدید نظر نمود و تقاضای پناهندگی آن پناهجو را پذیرفت. استدلال دادگاه در پذیرش تقاضای پناهندگی نامبرده این بوده است که وی با مأنوس ساختن یک حیون، اثر مثبت از خود به یادگار گذاشته و کاری برای کشور انگلستان انجام داده است».

در این خبر کوتاه و گویا، نکات پندآموز و عبرت انگیزی نهفته است. در ممالک متمّدت و قانونمند، یک مهاجر غیر مجاز و فاقد معیارهای پناهندگی، صرفاً به این دلیل که در مدت اقامت غیرقانونی خود در کشور میزبان، چنان اثر ناچیز و بی­مقدار (مأنوس ساختن یک حیوان) از خود به یادگار گذاشته و چنان کاری نهایت کوچک و غیرقابل توجه را در کشور میزبان انجام داده است؛ از حق اقامت و اسکان در آن سرزمین برخوردار می­گردد. اما در ممالک شرقی و اسلامی، قضیه برعکس است. در اینجا پناهندگانی به مدت سی سال به صورت قانونی در یک سرزمین زندگی می­کنند، برج­ها و بناهای عظیم با همت و انرژی آنان قد علم می­کنند، چرخ­های اقتصاد، تولید، سازندگی و آبادانی توسط دست ها و بازوان توانای آنان به گردش در می­ آیند، آثار و علائم تلاش و رنج آنان بر در و دیوار شهر و کشور میزبان قابل مشاهده است و سرانجام سخت­ترین و توانفرساترین کارها را انجام می ­دهند؛ اما با همۀ این احوال، آنان هم­چنان «اتباع غیر مجاز بیگانه» و انسان ­های مزاحم تلقی می شوند.

دفعِ دخلِ مقدّر:

ممکن است این پرسش به ذهن خواننده جوانه بزند که در مثال­ های یادشده، وضعیت مهاجران در کشور جهان ­سومی، توسعه نیافته و نسبتاً پرجمعیت ایران با کشورهای توسعه یافته، ثروتمند، کم جمعیت و پناهنده پذیر غربی مورد مقایسه قرار گرفته است؛ در حالی که کشوری مانند ایران بر خلاف ممالک ثروتمند و پناهنده­ پذیر غربی، اساساً نه کشور پناهنده­ پذیر است (به دلیل پرجمعیت بودن) و نه برخوردار از ظرفیت­ ها و امکانات پذیرش پناهنده (به دلیل توسعه نیافتگی). بر این اساس، مقایسۀ یادشده، قیاس مع الفارق به شمار می­ رود و منصفانه آنست که وضعیت آوارگان در ایران با وضعیت مهاجران در ممالک هم­سطح با ایران در آسیا و خاور میانه مورد مقایسه قرارگیرد. به منظور رفع و دفع این پرسش احتمالی (که علماء از آن به دفع دخل مقدّر تعبیر می­ کنند)، در ادامۀ این نوشتار، نمونه ­ها و مثال ­هایی ارائه خواهد شد که در آنها وضعیت مهاجران در برخی ممالک خاور میانه و آسیایی با وضعیت آنان در ایران مورد مقایسه قرار گرفته است:

5) حضرت آیت الله العظمی سیستانی بزرگ­ترین مرجع شیعی زمان حاضر، یک فرد ایرانی و تبعۀ کشور ایران است که چندین دهه قبل به قصد تحصیل در حوزۀ علمیۀ نجف، به کشور عراق هجرت کرده، در مرور زمان به مرجع عام شیعیان این کشور و سایر شیعیان جهان مبدّل شده است. علی­­رغم جنگ پرتلفات هشت ساله، خصومت دیرینه، رقابت منطقه ­ای و اختلافات ارضی و مرزی فراوان میان دو کشور عراق و ایران؛ با اینحال، اینک عالی­ترین مقامات سیاسی و حکومتی عراق (مانند نخست وزیر شیعه و رئیس جمهور سنی) به خانۀ محقر آیت الله سیستانی می­ روند، زانوی ادب به زمین می­ زنند و سخنان این مرجع دینی غیر عراقی را به عنوان فصل الخطاب و فیصلۀ نهایی در تحولات سیاسی و جاری عراق تلقی می ­کنند. در رویدادهای پس از سقوط صدام، آیت الله سیستانی نه تنها به عنوان مرجع دینی و مذهبی مردم عراق؛ بلکه به عنوان زعیم سیاسی و ملّی این کشور نیز تبارز نموده است.

کشور ایران نیز در شهرهای قم و مشهد دارای حوزه­های علمیه است و هزاران تن از طلاب و دانشجویان علوم دینی از اقصی نقاط عالم برای تحصیل به این کشور می ­آیند. حال در مقایسه با نمونۀ عراق، پرسش  های ذیل در رابطه با ایران می­ تواند مطرح باشد:

آیا مقامات دینی و سیاسی ایران اساساً اجازه می ­دهند و می ­توانند تحمل کنند که علما و روحانیون غیر ایرانی مقیم و شاغل در این کشور، وارد قلمرو و دایرۀ شدیداً بسته، حفاظت شده، کشوری و قومی مرجعیت شوند؟ اگر بر فرض چنین اجازه­ ای هم داده شود، آیا نهادهای مذهبی و حکومتی ایران می­ توانند تحمل کنند که یک خارجی (مانند آیت الله سیستانی در عراق) به مرجع عام دینی مردم ایران مبدل شود؟ اگر هم یک عالم و مجتهد غیر ایرانی بتواند از این دو سدّ سکندر عبور نماید، آیا سیاسیون و رجال حکومتی ایران می ­توانند تحمل کنند که یک تبعۀ خارجی ( و آنهم اتباع یک کشور دشمن که هشت سال با ایران درگیر جنگ خونین بوده است) به عنوان زعیم سیاسی این کشور مطرح شود؟ آیا رئیس جمهور و شخص اول کشور ایران حاضر می ­گردد در برابر یک مرجع مذهبی از اتباع بیگانه، زانوی ادب و متابعت به زمین بزند و سخنان او را فصل الخطاب تحولات و تصمیمات  مربوط به کشور ایران تلقی نماید؟

به گمان من پاسخ تمام این پرسش­ ها منفی است. نه نهادهای دینی و مذهبی ایران اجازۀ چنین تبارز و عرض اندامی را به عالمان و مجتهدان غیرایرانی می­ دهند و نه نظام سیاسی و دستگاه حکومتی این کشور از چنین ظرفیت و و سعت نظری برخوردار است.

بر فرض هم اگر افرادی از اتباع خارجی یافت شوند که به دلیل نبوغ و برجستگی فوق العاده، بتوانند در سیستم شدیداً بسته قدرت یا مرجعیت در ایران نفوذ کنند یا در این سرزمین، صاحب نام و عنوان شوند، مانند ابوعلی سینای بلخی، سید جمال الدین افغان و آخوند ملا محمد کاظم هروی (خراسانی)؛ آنوقت از کجا معلوم که آنان هم مانند نمونه­های یادشده، اسدآبادی و ایرانی نشوند و برای شان خواهرزاده و برادر زادۀ ایرانی نتراشند؟

6) بیش از نیم قرن است که میلیون­ ها آوارۀ فلسطینی در کشورهای لبنان، سوریه، اردن و دیگر ممالک عربی زندگی می ­کنند. از قضا آن دسته از کشورهای عربی که بیشترین تعداد آوارگان فلسطینی را در خود جای داده­اند (مانند سه کشور فوق الذکر)، هم ممالک فاقد نفت و غیرثروتمند هستند و هم دست به گریبان مشکلات داخلی (مانند لبنان) و دشمن خارجی (مانند سوریه و اردن در خط مقدم جبهۀ اعراب و اسرائیل). علی­رغم این حقیقت تلخ که اغلب دول عربی از موضوع فلسطین، آوارگان فلسطینی و گروه­ های مبارز فلسطینی، گهگاه استفادۀ سیاسی و ابزاری نموده ­اند؛ اما در عین حال با گذشت نیم قرن از حضور پناهندگان فلسطینی در کشورهای یادشده، آنان هیچگاه به قصد تحت فشار قراردادن آوارگان فلسطینی، کودکان آنان را از حق تحصیل و تربیت محروم نکرده و اقدام به جمع­ آوری و اخراج جمعی و اجباری پناهندگان ننموده­ اند. با وجود اینکه آوارگان فلسطینی در ممالک یادشده، دارای شهرک­های مسکونی مخصوص به خود، اردوگاه­ های ویژه، پایگاه های نظامی و فعالیت ­های سیاسی و مبارزاتی هستند (که ممکن است از این رهگذر، تهدیدها و آسیب ­هایی را متوجه ثبات و امنیت کشور میزبان نمایند)؛ با اینحال دول عربی میزبان هیچگاه آنان را «اتباع غیر مجاز بیگانه» و «مهمانان ناخوانده» تلقی نمی­ کنند و برای اخراج آنها لحظه شماری نمی­ نمایند.

7) جمهوری اسلامی ایران از اسرائیل با عناوینی چون «رژیم نژادپرست صهیونیستی» «غدۀ سرطانی خاور میانه» «خنجر استکبار در قلب مسلمانان» و «رژیم غاصب، جعلی و نامشروع» یاد می­کند. از دید جمهوری اسلامی، اسرائیل مجسمّۀ شرّ و فساد، نماد جنایت و آدمکشی و خنجر خون آلود قدرت­ های اهریمنی در قلب جهان اسلام است. ممکن است اغلب این دیدگاه ­های جمهوری اسلامی در مورد اسرائیل، عاری از حقیقت نباشد. اما همین رژیم غاصب، ضد بشر و اهریمنی یهود، به فلسطینیانِ عرب، مسلمان و درگیر جنگ با اسرائیل اجازه داده است که مدارس، دانشگاه ­ها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی فلسطینی را در مناطق اشغال شده دایر نمایند؛ تا آنجا که اکنون ملت آوار و تحت اشغال فلسطین، از نظر سطح سواد و دانش، از ملت ­های پیشرو عرب به شمار می­ رود و دانشگاه "نابلس" و دانشگاه " اسلامی عزه" در مناطق اشغالی از معتبرترین دانشگاه ­های خاور میانه به حساب می ­آیند. اسرائیل با وجود ماهیت غاصبانه، اشغالگرانه و تجاوزکارانۀ خود که از کفر ابلیس هم مشهورتر است؛ در عین حال هیچ کودکی فلسطینی را (که به زعم آنها تروریست ­های عرب و مسلمان شمرده می ­شوند) از داشتن مدرسه و هیچ جوانی فلسطینی را از داشتن دانشگاه محروم نکرده است.

اما جمهوری اسلامی با آنهمه داعیه و ادعا در مورد حمایت از مسلمانان تحت ستم و مستضعفان جهان، نه تنها دروازه ­های مدارس و دانشگاه های خود را بر روی کودکان محروم و آوارۀ افغان بسته است؛ بلکه مدارس کاملاً خصوصی و خود گردان مهاجرین افغان را که با هزینه و کادر آموزشی خود افغان ­ها اداره می ­شود و هیچ زیانی را متوجه جمهوری اسلامی نمی ­سازد، نیز تعطیل می ­نماید و متولیان چنان مدارسی را به جریمه، حبس و اخراج از ایران محکوم می­ کند.

در اینجا ممکن است خواننده از ما بپرسد که فلسطینیان را چگونه با مهاجران افغان در ایران مقایسه می­ کنی؛ در حالی که آنها صاحبان و ساکنان اصلی آن سرزمین هستند و دولت اسرائیل غاصب آن سزمین؛ اما افغان­ ها در ایران، پناهنده و مقیم موقت به حساب می­ آیند و دولت میزبان می ­تواند مدارس خودگردان آنها را تعطیل کند.

در پاسخ می­گوییم: در این تشبیه و مقایسه، موضوع بومی بودن یا مهاجر بودن یا صاحب خانه و مهمان، مورد نظر ما نیست. مقصود از این همانندی تنها در یک نکته است: جمهوری اسلامی مدارس خودگردان مهاجران افغان را تعطیل می­کند؛ چون قدرت چنین کاری را در قلمرو خود دارد. دقیقاً اسرائیل هم می ­تواند مدارس و دانشگاه­ های فلسطینیان را تعطیل کند؛ چون قدرت چنین کاری را دارد و سرزمین ­های فلسطینی فعلاً در اشغال و سیطرۀ اسرائیل است؛ اما اسرائیل از این قدرت و اختیار خود (ولو نامشروع و اشغالگرانه) استفاده نمی ­کند و به دشمنان بالفعل و بالقوه خود اجازه می­ دهد که درس بخوانند، توانایی بیاموزند و فردا با همین توانایی­ های آموخته شده، با او بجنگند. ولی جمهوری اسلامی اجازه نمی­دهد که یک کودک افغان با هزینۀ شخصی خود و در یک مدرسه خصوصی هموطن خود درس بخواند و در آینده فرد مفیدی برای کشور خود و یا کشور میزبان شود.